معرفی جمعیت‏های منتخب گیاه داروئی بابونه Matricaria chamomilla L.)) بر اساس صفات کمی و کیفی در استان اصفهان

صفایی, لیلی; هادی بیداخویدی, نجمه; جعفری, علی اشرف

doi:10.22092/ijrfpbgr.2026.373261.1498

معرفی جمعیت‏های منتخب گیاه داروئی بابونه Matricaria chamomilla L.)) بر اساس صفات کمی و کیفی در استان اصفهان

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

¹ مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی اصفهان

² استادیار، بخش تحقیقات گیاهان داروئی و معطر، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران.

³ استاد، بخش تحقیقات مرتع، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

10.22092/ijrfpbgr.2026.373261.1498

چکیده

سابقه و هدف: گیاه داروئی بابونه آلمانی (Matricaria chamomilla L.) به دلیل مواد موثره ارزشمند خود در صنایع آرایشی، بهداشتی و داروئی کاربرد دارد. از آنجا که دستیابی به ارقام با کیفیت و کمیت بالا در رسیدن به کشاورزی پایدار اهمیت زیادی دارد، بنابراین این تحقیق در ادامه تحقیق مقدماتی انجام شده جهت معرفی جمعیت‏های برتر این گیاه در اصفهان اجرا گردید.
مواد و روش‏ها: آزمایش طی سال‏های 1403- 1404 و در ادامه فاز اولیه پژوهش (1401 و 1402)، در ایستگاه تحقیقاتی شهید فزوه وابسته به مرکز آموزش و تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان در قالب طرح بلوک‏های کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد. تعداد جمعیت منتخب مورد مطالعه در سال 1403، 18 و در سال 1404، هشت جمعیت بود. صفات ارتفاع گیاه، قطر گل، قطر نهنج، تعداد گلبرگ، تعداد گل در بوته، طول ریشه، وزن خشک تک‏گل، وزن سرشاخه و وزن خشک ریشه مورد بررسی قرار گرفت. اندام هوایی گیاهان در مرحله 50 درصد گلدهی برداشت و پس از خشک شدن با روش تقطیر با آب و دستگاه کلونجر اسانس‏گیری گردید. شناسایی ترکیب‏های اسانس‏ با استفاده از دستگاه‏های گاز کروماتوگرافی (GC) و گاز کروماتوگرافی متصل به طیف سنج جرمی (GC/MS) صورت پذیرفت. همچنین عملکرد گل و اسانس در هر جمعیت تعیین گردید.
نتایج: نتایج حاصل از محاسبه شاخص‌های آماری مختلف، نشان‌دهنده وجود تفاوت‌های آماری معنی‌دار و تنوع قابل توجه در بین جمعیت‌های منتخب بابونه از نظر اغلب صفات ارزیابی شده در دو سال آزمایش بود. نتایج تجزیه به عامل‌ها 18 جمعیت مورد بررسی در سال 1403، نشان داد که دو مولفه اول، 84 درصد از کل واریانس متغیرها را تبیین کردند. ضرایب بردارهای ویژه در مولفه اول نشان‏دهنده نقش عمده عملکرد گل در تشکیل این مولفه بود. بنابراین این مولفه تحت عنوان عملکرد نامیده شد. تجزیه خوشه‏ای نیز 18 جمعیت‎‏ مورد مطالعه را در سه گروه قرار داد که عمده تفاوت این گروه‏ها مربوط به صفت عملکرد گل بود. با توجه به اهمیت عملکرد گل و عملکرد اسانس و بر اساس نتایج تجزیه خوشه‏ای، 8 جمعیت از 18 جمعیت سال 1403 جهت کاشت در سال 1404 انتخاب شدند که از گروه اول، دو جمعیت اصفهان 1 و 4 به دلیل عملکرد گل، عملکرد اسانس و درصد اسانس بالا، از گروه دوم، سه جمعیت لرستان 6 و خوزستان 6 و 10 به دلیل وزن گل خشک در بوته بیشتر و از گروه سوم، دو جمعیت و خوزستان 2 و 5 به دلیل عملکرد گل و عملکرد اسانس مناسب، بودند. نتایج حاصل از مقایسه میانگین سال 1404 این هشت جمعیت نشان داد که 6 جمعیت اصفهان 1 و 4 و خوزستان 10، اصفهان 6 و خوزستان 2 به خاطر داشتن عملکرد گل، عملکرد اسانس و درصد اسانس بالاتر می‏توانند انتخاب و در فاز بعدی این تحقیق با کشت مجدد جهت رسیدن به ارقام دارای عملکرد کمی و کیفی بالا در دستور کار قرار گیرند. آنالیز اسانس جمعیت‏ها نیز در هر دو سال آزمایش حضور چهار ترکیب غالب آلفابیزابولول اکساید a، آلفابیزابولن اکساید a، کامازولن و ای-بتا فارنزن ترکیبات غالب اسانس را نشان داد. همه جمعیت‏های بابونه اصفهان و خوزستان 5، آلفا بیزابولول اکساید a بالاتر و بقیه جمعیت‏ها دارای آلفا بیزابولن اکساید a بیشتری بودند. همچنین میزان کامازولن در جمعیت‏هایی که آلفابیزابولول اکساید a بیشتری دارند بالاتر از جمعیت‏های دارای آلفابیزابولن اکساید a بالا بدست آمد.
نتیجه‏گیری: جمع بندی نتایج نشان داد که جمعیت‏های اصفهان 1 و 4 و خوزستان 10 از نظر عملکرد گل، عملکرد اسانس و درصد اسانس بالا، اصفهان 6 به دلیل عملکرد گل بهینه و خوزستان 2 به دلیل درصد اسانس و عملکرد اسانس مناسب می‏توانند انتخاب و جهت رسیدن به ارقام دارای عملکرد کمی و کیفی بالا در دستور کار قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها