بررسی اثر پس‌رسی و انبارداری بر جوانه‌زنی بذر آویشن دنایی Thymus daenensis Celak

سابقه و هدف: جنس آویشن (Thymus L.) یکی از پرکاربردترین گیاهان دارویی است که پراکنش گسترده‌ای در ایران دارد. برداشت‌ بی‌رویه، خشکسالی دهه‌های اخیر و آتش‌سوزی مراتع باعث شده که گونه‌های گیاهی به‌ویژه گونه‌های انحصاری ایران در معرض خطر نابودی قرارگرفته، ولی آویشن دنایی (Thymus daenensis Celak) به‌دلیل سازگاری بالا و نیز میزان اسانس بالایی که دارد، می‌تواند به عنوان یک گونه گیاهی مناسب برای احیاء مراتع و کشت در شرایط نامساعد آبی و خاکی که کمتر گیاهی می‌تواند دوام بیاورد، استفاده شود. اولین گام در راستای احیاء اکوسیستم با گونه‌های گیاهی و نیز اهلی‌سازی و کشت هر گونه گیاهی، شناخت مناسب‌ترین روش انبارداری و جوانه‌زنی بذر است. طول عمر بذر در انبار متأثر از منشأ، کیفیت اولیه و شرایط نگهداری است. آگاهی از بهترین شرایط ذخیره می‌تواند از زوال بذر در انبار ممانعت کرده و موجب افزایش جوانه‌زنی و رویش آن ‌گردد.
مواد و روش‌ها: ژرم‌پلاسم مورد استفاده در این بررسی شامل دو جمعیت آویشن دنایی‌ Thymus daenensis شامل ‌فریدون‌شهر (اصفهان) و ‌لنجرود (شهرستان شازند، استان مرکزی) بود. بذرهای کاشته شده در مزرعه تحقیقاتی، شهریورماه 1400 برداشت شده و در سایه خشک و در کیسه کاغذی نگهداری شدند. به‌منظور مطالعه تأثیرات شرایط محیطی و طول دوره نگهداری بر ویژگی‌های جوانه‌زنی بذر آویشن دانایی، آزمایشی به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با 3 تکرار برای هر جمعیت انجام شد که تیمارهای آزمایش شامل الف) مدت زمان نگهداری (در هفت سطح: شاهد، 1، 2، 3، 4، 15 و 18 ماه) و ب) دمای نگهداری (در سه سطح: محیط آزمایشگاه، سردخانه‌‌های 4+ و 18- درجه سانتی‌گراد) بود. صفات اندازه‌گیری شده شامل درصد جوانه‌زنی، سرعت جوانه‌زنی، مدت زمان جوانه‌زنی بذر، شاخص بنیه بذر، طول ریشه‌چه و ساقه‌چه و نسبت طول ریشه‌چه به ساقه‌چه بود. تجزیه واریانس فاکتوریلی و مقایسه میانگین اثرهای اصلی و متقابل به روش دانکن با نرم‌افزار  SASانجام شد.
نتایج مقایسه میانگین اثرهای متقابل مدت زمان نگهداری در دمای نگهداری نشان داد جوانه‌زنی اولیه (پس از برداشت) جمعیت‌ ‌فریدون‌شهر 59 درصد بود که با نگهداری بذرها در انبار 25+، 4+ و 18- درجه سانتی‌گرد، پس از سه ماه به ترتیب به 84، 91 و 79 درصد و پس از 18 ماه به ترتیب به 61، 81 و 83 درصد رسید. مقایسه نگهداری بذرها در کوتاه‌مدت برای کاشت در فصل زراعی آینده در 25+، 4+ و 18- درجه سانتی‌گراد نشان داد نه تنها درصد جوانه‌زنی بلکه طول گیاهچه و شاخص بنیه بذر نیز در دمای 4+ درجه سانتی‌گراد به‌طور معنی‌داری بیش از سایر دماها بود. مقایسه نگهداری بذرها در بلندمدت (تا 18 ماه) در 25+، 4+ و 18- درجه سانتی‌گراد نشان داد مناسبترین دما 18- درجه سانتی‌گراد و نامناسب‌ترین دما 25 درجه سانتی‌گراد، برای نگهداری بلندمدت بذرهاست. مقایسه میانگین اثرهای متقابل دو‌گانه در جمعیت‌ ‌لنجرود نشان داد جوانه‌زنی اولیه (پس از برداشت) 100 درصد بود، در هر سه شرایط نگهداری 25+، 4+ و 18- درجه سانتی‌گراد، چه در کوتاه‌مدت و یا در بلندمدت تفاوت چندانی با یکدیگر نداشتند.
نتیجه‌گیری در این مطالعه مشاهده شد که‌ در بین بذرهای رسیده جمعیت‌های مختلف آویشن دنایی از نظر پس‌رسی تنوع وجود دارد. نگهداری بذرها در انبار خشک می‌تواند درصد جوانه‌زنی را به‌طور معنی‌داری افزایش دهد. ‌مقایسه درصد جوانه‌زنی بلکه طول گیاهچه و شاخص بنیه بذر در 25+، 4+ و 18- درجه نشان داد دمای 4+ مناسبترین دما برای نگهداری کوتاه‌مدت بذرها (به مدت سه ماه) برای کاشت در سال زراعی بعدی است. به این ترتیب توصیه شد کشاورزان بذرهای آویشن تولیدی را برای فروش یا کاشت در فصل زراعی آینده، در دمای 4+ نگهداری نمایند و از انبارداری آن در انبارهای معمولی با دمای محیط ممانعت کنند. اختلاف درصد جوانه‌زنی بذرها در دمای 4+ و 18- درجه سانتی‌گراد برای نگهداری بلند‌مدت، 2 درصد بود. این اختلاف در تجارت با حجم بذر کم اهمیت ندارد ولی در ابعاد بزرگ این اختلاف قابل ملاحظه خواهد بود. بنابراین برای بانک‌های ژن و کشاورزانی که دارای تجارت بذر با ابعاد بزرگ هستند توصیه می‌شود برای نگهداری بلندمدت، بذرها را در 18- نگهداری نمایند.