بررسی محتوای فنول و فلاونوئید و فعالیت آنتی‌اکسیدانی گیاه دارویی (Verbena officinalis L).

سابقه و هدف: شاه‌پسند وحشی (Verbena officinalis L.) یکی از گیاهان دارویی ارزشمند است که به دلیل دارا بودن ترکیبات فنولی، فلاونوئیدی و سایر متابولیت‌های ثانویه، از خواص آنتی‌اکسیدانی و درمانی قابل توجهی برخوردار است. با وجود کاربرد گسترده این گیاه در طب سنتی، گزارشی از بررسی همزمان تغییرات محتوای فنول کل، فلاونوئید کل و فعالیت آنتی‌اکسیدانی اندام‌های مختلف این گونه در مراحل فنولوژیکی مختلف در رویشگاه طبیعی استان گلستان در دسترس نیست. ازاین‌رو، این پژوهش با هدف بررسی محتوای فنول کل، فلاونوئید کل و فعالیت آنتی‌اکسیدانی گیاه شاه‌پسند وحشی در مراحل مختلف فنولوژیکی و اندام‌های مختلف آن، به‌منظور تعیین مناسب‌ترین زمان و اندام برداشت، انجام شد.
مواد و روش‌ها: این تحقیق به‌صورت میدانی در رویشگاه طبیعی منطقه قلعه‌میران واقع در استان گلستان انجام شد. نمونه‌های گیاهی شاه‌پسند وحشی به‌صورت تصادفی و در سه مرحله فنولوژیکی رویشی، گل‌دهی و بذردهی جمع‌آوری گردید. در هر مرحله، اندام‌های مختلف گیاه شامل برگ، ساقه و ریشه به‌طور جداگانه برداشت شد. پس از شستشو، نمونه‌ها در شرایط سایه خشک و بعد آسیاب شدند. میزان فنول کل با استفاده از روش فولین– سیوکالچو، فلاونوئید کل به روش آلومینیوم کلرید و فعالیت آنتی‌اکسیدانی با استفاده از آزمون مهار رادیکال آزاد DPPH اندازه‌گیری شد. علاوه بر این، امکان استخراج اسانس از اندام‌های مختلف گیاه در مراحل گوناگون فنولوژیکی بررسی شد. داده‌های به‌دست‌آمده با استفاده از تجزیه واریانس و آزمون‌های آماری مناسب مورد تحلیل قرار گرفتند.
نتایج: نتایج این پژوهش نشان داد که مراحل فنولوژیکی و نوع اندام گیاهی تأثیر معنی‌داری بر میزان فنول کل، فلاونوئید کل و فعالیت آنتی‌اکسیدانی گیاه شاهپسند وحشی دارند. بیشترین مقدار فنول کل (mg GAE g⁻¹ extract62/57)، فلاونوئید کل (mg QE g⁻¹ extract 29/16) و فعالیت آنتی‌اکسیدانی (13/89 درصد مهار رادیکال DPPH)، در اندام برگ و در مرحله گل‌دهی مشاهده شد. در مقابل، کمترین مقدار فنول کل (mg GAE g⁻¹ extract 82/24) در ریشه و مرحله بذردهی، کمترین مقدار فلاونوئید کل (mg QE g⁻¹ extract 75/0) و فعالیت آنتی‌اکسیدانی (31/43 درصد مهار DPPH)، در اندام ریشه و مرحله رویشی ثبت گردید. این یافته‌ها بیانگر افزایش تجمع ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی همزمان با ورود گیاه به مرحله گل‌دهی است. در اندازه‌گیری اسانس در این مطالعه، هیچگونه اسانسی استخراج نشد. بررسی دانش بومی مردم منطقه نیز نشان داد که برگ‌های این گیاه بیشترین کاربرد دارویی را در میان مردم محلی دارند که این موضوع با نتایج فیتوشیمیایی به‌دست‌آمده همخوانی داشت.
نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان داد که نوع اندام گیاهی و مرحله فنولوژیکی نقش تعیین‌کننده‌ای در تجمع ترکیبات زیست‌فعال شاه‌پسند وحشی دارند و این تغییرات می‌توانند بر کیفیت دارویی گیاه اثرگذار باشند. ازاین‌رو، انتخاب زمان مناسب برداشت و استفاده از اندام مناسب گیاه می‌تواند ضمن افزایش بازده استخراج ترکیبات مؤثره، در بهینه‌سازی بهره‌برداری و توسعه فراورده‌های گیاهی و حفاظت از ذخایر طبیعی آن مؤثر باشد. در این تحقیق اندام برگ در مرحله گل‌دهی دارای بیشترین میزان ترکیبات زیست‌فعال بود. نتایج این پژوهش می‌تواند در برنامه‌ریزی بهره‌برداری دارویی، مدیریت برداشت، حفاظت و استفاده پایدار از گیاه شاهپسند وحشی مورد استفاده قرار گیرد و می‌تواند مبنایی برای مطالعات آینده در زمینه بررسی سایر متابولیت‌های ثانویه و ارزیابی فعالیت‌های زیستی این گونه در شرایط اقلیمی مختلف کشور باشد.