اثر شرایط رویشگاه ژنوتیپ‌های نخبه محلب (Cerasus mahaleb L.) بر خصوصیات نتاج آنها در باغ بذر فریدون‌شهر

حجه فروش نیا, شیلا; قمری زارع, عباس; پورمیدانی, عباس

doi:10.22092/ijrfpbgr.2026.370454.1483

اثر شرایط رویشگاه ژنوتیپ‌های نخبه محلب (Cerasus mahaleb L.) بر خصوصیات نتاج آنها در باغ بذر فریدون‌شهر

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار و هیات علمی مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان

² بخش تحقیقات زیست فناوری منابع طبیعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

³ استادیار پژوهش بخش منابع طبیعی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی قم

10.22092/ijrfpbgr.2026.370454.1483

چکیده

سابقه و هدف: محلب (Cerasus mahaleb L.) از تیره گلسرخیان، یکی از گونه‌های جنگلی بومی ارزشمند ناحیه ایران- تورانی است، این گونه به‌دلیل مقاومت بالا به خشکی و توان استقرار در شرایط سخت، نقش مهمی در بازسازی و حفاظت جنگل‌های کوهستانی نیمه‌خشک دارد، همچنین در تثبیت خاک و افزایش تنوع زیستی، به‌عنوان پایه‌ای مقاوم برای درختان میوه‌ در باغبانی نیز مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، اطلاعات اندکی درباره سازگاری و عملکرد فنوتیپی ژنوتیپ‌های مختلف آن در شرایط یکنواخت باغ‌های بذر وجود دارد. هدف این پژوهش، بررسی اثر شرایط رویشگاه پایه‌های مادری بر ویژگی‌های رشدی و تولیدی ژنوتیپ‌های نخبه محلب در باغ بذر فریدون‌شهر در استان اصفهان بود.
مواد و روش‌ها: تعداد 20 ژنوتیپ محلب از شش رویشگاه با شرایط اکولوژیکی متفاوت (ارتفاع، شیب، جهت و خاک) انتخاب ‌و از هریک 6 پایه پس از انتقال به باغ بذر فریدون‌شهر (در سال 1396) به‌صورت منظم کاشته شدند و طی هشت سال متوالی ارزیابی شدند. صفات کلیدی شامل ارتفاع نهال و قطر تاج‌پوشش در دو نوبت (بهار و تابستان) در سه سال آخر (1404-1401) اندازه‌گیری و آمار توصیفی آنها محاسبه شد. از میانگین داده‌های سال آخر برای انتخاب ژنوتیپ‌های برتر با استفاده از شاخص کارایی گزینش (Selection efficiency) استفاده شد. این شاخص بر پایه نسبت میانگین ژنوتیپ‌های منتخب به میانگین جمعیت پایه در هر رویشگاه و به‌صورت درصد بیان گردید. بر این اساس، 10 پایه برتر از لحاظ ارتفاع نهال و قطر تاج‌پوشش انتخاب شد. ضریب همبستگی بین صفات رشدی و ویژگی‌های رویشگاهی (بارندگی، دما، شیب و ارتفاع) با استفاده از ضریب پیرسون در ژنوتیپ‌های برتر محاسبه شد. همچنین برای گروه‌بندی ژنوتیپ‌های برتر، از روش تجزیه خوشه‌ای به روش Wardاستفاده شد.
نتایج: در این پژوهش، رشد ارتفاعی و قطر تاج‌پوشش ژنوتیپ‌های برتر محلب طی سه سال آخر رشد در شرایط یکنواخت باغ بذر فریدون‌شهر بررسی شد. نتایج نشان داد که ژنوتیپ‌های منتخب دارای تفاوت‌های معنی‌دار فنوتیپی بودند که عمدتاً ناشی از اثرهای ژنتیکی و شرایط رویشگاه مادری می‌باشد. همبستگی مثبت و معنی‌داری بین ارتفاع و قطر تاج‌پوشش مشاهده شد (96/0=r، p<0.01) که بیانگر هماهنگی بین رشد طولی و گسترش افقی اندام هوایی در ژنوتیپ‌های برتر است. با این وجود، همبستگی معنی داری بین این دوصفت با عوامل محیطی شامل بارندگی، دما، شیب و ارتفاع رویشگاهی مشاده نشد. تحلیل خوشه‌ای ژنوتیپ‌های منتخب، منجر به تشکیل دو خوشه متمایز شد. ژنوتیپ‌های خوشه ۱ به‌طور معنی‌داری از نظر صفات ارتفاع و قطر تاج‌پوشش نسبت به ژنوتیپ‌های خوشه۲ برتری داشتند. این گروه‌بندی نشان داد اگرچه شرایط محیطی باغ یکنواخت بوده، اما اثرهای ژنتیکی و ویژگی‌های رویشگاهی مادری همچنان تعیین‌کننده‌ عملکرد رشدی هستند.
نتیجه‌گیری: یافته‌های این مطالعه می‌توانند مبنای مناسبی برای طراحی باغ‌های بذر اصلاح‌شده و انتخاب والدین در برنامه‌های اصلاحی آینده فراهم کنند. برای طراحی باغ‌های بذر با ژنوتیپ‌های اصلاح‌شده، توصیه می‌شود از ترکیب ژنوتیپ‌هایی با رشد رویشی قوی و توان تولیدمثل پایدار استفاده شود. چنین ترکیبی امکان تولید بذرهای استاندارد، با کیفیت بالا و سازگار با شرایط محیطی را فراهم می‌نماید. جنگل‌هایی که بر پایه این بذرها ایجاد می‌شوند، از نظر تنوع ژنتیکی غنی‌تر بوده و در برابر تنش‌های محیطی تاب‌آوری بیشتری خواهند داشت.

کلیدواژه‌ها