ارزیابی عملکرد سرشاخه و صفات مورفولوژیک در جمعیت های سه گونه کاسنی (Cichorium intybus L.)، مرزنجوش (Origanum vulgare L.) و بادرنجبویه (Melissa officinalis L.)

علیزاده, محمدعلی; جعفری, علی اشرف; مظفریان, ولی الله; صفوی, سید رضا

doi:10.22092/ijrfpbgr.2025.369705.1478

ارزیابی عملکرد سرشاخه و صفات مورفولوژیک در جمعیت های سه گونه کاسنی (Cichorium intybus L.)، مرزنجوش (Origanum vulgare L.) و بادرنجبویه (Melissa officinalis L.)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

¹ عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع- گروه بانک ژن منابع طبیعی- دانشیار پژوهشی- پایه 34

² استاد، بخش مرتع، مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران

³ استاد، بخش گیاهشناسی، مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران

⁴ استادیار بخش گیاهشانسی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران

10.22092/ijrfpbgr.2025.369705.1478

چکیده

سابقه و هدف: با توجه به وقوع تغییرات گسترده، ازجمله تغییر اقلیم و تغییر کاربری اراضی در طبیعت، ذخایر ژنتیکی گیاهی در معرض خطر جدی قرار دارند و امکان نابودی برخی گیاهان در طبیعت وجود دارد. در این راستا، جمع‌آوری، شناسایی، حفاظت و ارزیابی ذخایر ژنتیکی گیاهان دارویی در بانک‌های ژن دارای اولویت می‌باشد. با توجه به اهمیت گیاهان دارویی، در این تحقیق عملکرد سرشاخه و صفات مورفولوژیک در اکسشن‌های سه گونه کاسنی (Cichorium intybus L.)، مرزنجوش (Origanum vulgare L.) و بادرنجبویه (Melissa officinalis L.) مورد ارزیابی قرار گرفتند و اکسشن‌های برتر برای کشت و اهلی‌سازی معرفی شدند.
مواد و روش‌ها: به منظور شناسایی و ارزیابی ذخایر ژنتیکی سه گونه گیاهان دارویی، تعداد 26 اکسشن از گونه کاسنی، شش اکسشن از گونه مرزنجوش و پنج اکسشن از گونه بادرنجبویه به مدت 3 سال (1399-1397) در سه آزمایش جداگانه در قالب طرح بلوک‌های کاملاً تصادفی با 3 تکرار در مزرعه ایستگاه تحقیقاتی البرز کرج کشت و ارزیابی شدند. صفات درصد سبز شدن، درصد استقرار، ارتفاع گیاه، تعداد ساقه، تعداد گره در ساقه و وزن تر و خشک گیاه اندازه‌گیری شدند. در زمان گل‌دهی گیاهان نمونه هرباریومی تهیه و با کمک متخصص گیاه‌شناس، نمونه‌ها شناسایی گردیدند. داده‌های جمع‌آوری شده در هر گونه جداگانه تجزیه واریانس شدند و مقایسه بین اکسشن‌ها به روش توکی انجام شد و روابط بین صفات با استفاده از تجزیه همبستگی و گروه‌بندی اکسشن به روش تجزیه خوشه‌ای انجام گردید.
نتایج: در گونه کاسنی نتایج تجزیه واریانس و مقایسه میانگین‌ها نشان داد که اکسشن‌های 43888-خراسان، 13210-تالش، 14332-همدان و 40086-تهران در صفات ارتفاع و عملکرد تر و خشک سرشاخه نسبت به سایر اکسشن‌ها برتری داشتند. همبستگی بین وزن سرشاخه با تعداد گره و تعداد ساقه مثبت و معنی‌دار بود. در تجزیه خوشه‌ای تعداد 26 اکسشن به دو گروه تقسیم شدند. اکسشن‌های گروه اول برای بیشتر صفات برتری معنی‌داری نسبت به گروه دوم داشتند. در گونه مرزنجوش نتایج مقایسه میانگین اکسشن‌ها نشان داد که حداکثر درصد سبز شدن و عملکرد تر و خشک سرشاخه در اکسشن 10594-اردبیل مشاهده شد. در این گونه، همبستگی مثبت و معنی‌دار بین وزن سرشاخه با درصد سبز شدن وجود داشت. در تجزیه خوشه‌ای، اکسشن‌ها به دو گروه تقسیم شدند. اکسشن‌های با منشأ نوشهر و مازندران در گروه اول قرار گرفتند که برای بیشتر صفات نسبت به اکسشن‌های خوشه دوم برتری معنی‌داری داشتند. در گونه بادرنجبویه نتایج مقایسه میانگین بین اکسشن‌ها نشان داد که اکسشن‌های 23756-قزوین و 10750-ایلام در تمامی صفات از سایر اکسشن ها برتر بودند. بررسی همبستگی صفات نشان داد که بین وزن تر و خشک سرشاخه با تعداد ساقه و سطح تاج پوشش همبستگی مثبت و معنی‌دار وجود داشت. تجزیه خوشه‌ای اکسشن‌ها به دو خوشه تقسیم شدند. میانگین صفات مورد مطالعه در اکسشن‌های گروه اول نسبت به گروه دوم بیشتر بود.
نتیجه‌گیری: در ارزیابی صفات در سه گونه مشخص شد که اکسشن‌های 43888-خراسان، 13210-تالش، 14332-همدان و 40086-تهران در گونه کاسنی، اکسشن 10594-اردبیل در گونه مرزنجوش و اکسشن‌های 23756-قزوین و 10750-ایلام در گونه بادرنجبویه، بدلیل داشتن صفات رویشی و عملکرد سرشاخه زیاد به عنوان اکسشن‌های برتر برای کشت و اهلی کردن معرفی شدند. در تجزیه خوشه‌ای، نیز همین اکسشن‌های دارای ارزش اقتصادی بیشتری بودند که می‌توان از آنها در کشت و اهلی کردن گیاهان دارویی و معرفی ارقام اصلاح شده استفاده نمود.

کلیدواژه‌ها