مقایسه ترکیبات شیمیایی و فعالیت زیستی اسانس‌ گونه‌های Teucrium polium و Stachys lavandulifolia جمع‌آوری شده از مراتع استان لرستان

سابقه و هدف: با توجه به تنوع بسیار زیاد گیاهان دارویی در استان لرستان، شناسایی دقیق ویژگی‌های درمانی و حفاظت از این گیاهان اهمیت بسزایی دارد. دو گیاه دارویی بومی لرستان شامل چای کوهی (Stachys lavandulifolia) و مریم نخودی (Teucrium polium) در این مطالعه بررسی شدند. مریم نخودی در طب سنتی از خواص ضد‌دیابتی، ضد‌التهابی و ضد‌میکروبی برخوردار است. در حالی که چای کوهی اثر مسکن و ضد‌التهابی دارد و می‌تواند جایگزین مؤثری برای داروهای شیمیایی باشد. هدف این مطالعه، شناسایی ترکیبات اسانس این دو گیاه و ارزیابی ویژگی‌های ضد‌میکروبی اسانس آنها علیه چهار باکتری Pseudomonas aeruginosa، Escherichia coli، Staphylococcus aureus و Enterococcus faecalis بود.
مواد و روش‌ها: در تیرماه سال 1402، قسمت‌های هوایی چای کوهی (S. lavandulifolia) و مریم نخودی (T. polium) در زمان گلدهی کامل به‌ترتیب از کوه زرین مشک (الشتر) و منطقه ایواندر (خرم‌آباد) در استان لرستان جمع‌آوری و شناسایی شدند. نمونه‌های گیاهی در سایه خشک و آسیاب شدند و بعد با استفاده از دستگاه کلونجر به روش تقطیر  با آب اسانس‌گیری گردیدند. شناسایی ترکیبات اسانس‌ها با استفاده از دستگاه‌های کروماتوگرافی گازی (GC)  و کروماتوگرافی گازی-طیف‌سنجی جرمی  (GC-MS)انجام شد. از کلنی سویه‌های استاندارد باکتری‌های بیمارگر انسانی P. aeruginosa، E. coli، S. aureus و E. faecalis یک سوسپانسیون مطابق استاندارد نیم مک فارلند (CFU/ml10⁸×5/1) تهیه و بر روی محیط مولر هینتون آگار کشت داده شدند. سپس 5 میکرولیتر از اسانس استخراج‌شده به دیسک‌های بلانک کاغذی مایه‌زنی شد. به یک دیسک بلانک 5 میکرولیتر DMSO بعنوان کنترل تلقیح گردید. همچنین از دیسک آنتی‌بیوتیکی SAM (آمپی‌سیلین) و CN (سفالکسین) به‌عنوان کنترل استفاده شد. سپس دیسک‌ها بر روی کشت تهیه شده قرار داده شدند و پس از 24 ساعت انکوباسیون در دمای 37 درجه سانتی‌گراد، تأثیر دیسک‌های حاوی اسانس برای مشاهده تشکیل یا عدم تشکیل هاله عدم رشد بررسی گردیدند.
نتایج: در اسانس هر دو گیاه 34 ترکیب شناسایی شد. ترکیبات اصلی مریم نخودی شامل ترانس-کاریوفیلن (82/25)، تائو-‌کادینول (91/16) و آلفا‌-کادینول (03/9) بودند، در حالی که بتا-‌فلاندرن (44/13)، میرسن (42/13)، ترانس-کاریوفیلن (86/11) و آلفا-‌ترپینئول (97/10) ترکیبات اصلی چای کوهی را تشکیل می‌دادند. تفاوت در ترکیبات اسانس می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی مانند ساختار ژنتیکی گیاه، شرایط آب و هوایی، ویژگی‌های خاک و مرحله رشدی گیاه باشد. در بررسی اثرهای ضدمیکروبی این دو گیاه علیه چهار باکتری P. aeruginosa، E. coli، S. aureus و E. faecalis فعالیت بازدارندگی معنی‌داری مشاهده نشد. در این راستا، مطالعات قبلی نشان دادند که اثرهای ضد‌میکروبی اسانس و عصاره گیاهان دارویی به عوامل متعددی مانند ترکیبات شیمیایی اسانس، روش استخراج، نوع باکتری و شرایط جغرافیایی محل رشد گیاه بستگی دارد.
نتیجه‌گیری: این مطالعه به شناسایی بهتر گیاهان بومی منطقه لرستان کمک کرده و بر نیاز به تحقیقات جامع‌تر برای درک کامل خواص فارماکولوژی آنها تأکید می‌نماید. بنابراین، پیشنهاد می‌شود تحقیقات بعدی با استفاده از عصاره این گیاهان برای ارزیابی اثرهای ضد‌میکروبی آنها انجام شود.